تقویت سرمایه اجتماعی
موضوع :
تقویت سرمایه اجتماعی
( سرمایه اجتماعی و جامعه پذیری سیاسی )
تهیه و تنظیم :
دلمراد بلوچزهی
سرگروه علوم اجتماعی شهرستان سراوان
در سال تحصیلی 91-1390
فهرست مطالب
عنوان صفحه
مقدمه 4
مفاهیم اجتماعی شدن 4
تعاریف سرمایه اجتماعی 5
سرمایهی اجتماعی در ایران 6
سرمایه ی اجتماعی در جامعه 9
جایگاه سرمایه اجتماعی در آموزش و پرورش 9
آموزش و پرورش و جامعه پذیری سیاسی 11
رشد جامعه پذیری سیاسی در دانش آموزان 12
نقش مدرسه در جامعه پذیری سیاسی 14
فرسایش سرمایهی اجتماعی 16
نتیجه گیری 17
منابع 18
تقویت سرمایه اجتماعی
سرمایه اجتماعی و جامعه پذیری سیاسی
مقدمه :
در جوامع امروزی ، بحث سرمایه اجتماعی و نقش و جایگاه آن در جامعه پذیری سیاسی دانش آموزان ، در کانون مباحث سیاسی قرار دارد . به خصوص آنکه در دنیای کنونی ، از یک طرف نیروهای اقتصادی رونق یافته اند و اندازه ی دولت رشد قابل توجهی داشته و در مقابل ، قدرت شبکههای اجتماعی تا حدودی کاهش یافته است ، و از طرف دیگر ، آموزش و پرورش به عنوان حافظ نظام سیاسی ، و عوامل مؤثر در توسعهی سیاسی ، هم چنان عامل اصلی جامعه پذیری سیاسی نوجوانان و جوانان در فرهنگ سیاسی ملی است . لذا در این مقاله کوشیده ایم ضمن تبیین مفهوم سرمایه ی اجتماعی و جامعه پذیری سیاسی ، نقش سرمایهی اجتماعی در جامعه پذیری سیاسی دانش آموان را بیان کنیم .
مفاهیم اجتماعی شدن
آلن بیرو اجتماعی شدن را این گونه تعریف می کند : « فرآیندی که بر پایهی آن ، مجموعه حیات و فعالیت های انسانی در شبکه وابستگی های متقابل اجتماعی جای می یابند » ( بیرو ، آلن ، فرهنگ علوم اجتماعی ، ترجمه باقر ساروخانی ، انتشارات کیهان ، تهران ، 1370 . )
اجتماعی شدن فرآیندی است روانی ـ اجتماعی که بر پایهی آن شخصیت پایه تحت تأثیر محیط ، خصوصاً نهادهای تربیتی ، خانوادگی و دینی شکل می گیرد . گی روشه ، جامعه شناس فرانسوی ، آن را فرآیندی می داند که به برکت آن ، شخص در طول حیات خویش تمامی عناصر اجتماعی ـ فرهنگی محیط خورد را در بر می گیرد ، درونی می کند و تحت تأثیر تجارب و عوامل اجتماعی معنا دار با ساخت شخصیت خود یگانه می سازد . تا خود را با محیط اجتماعی که باید در آن زیست نماید تطبیق دهد .
« روشه گی ، کنش اجتماعی ، ترجمه هما زنجانی ـ انتشارات آستان قدس رضوی ، مشهد 1367 »
بروس کوئن در کتاب « مبانی جامعه شناسی » تعریفی مختصر و جامع از آن ارائه می دهد : « اجتماعی شدن فرآیندی است که به انسان راههای زندگی کردن در جامعه را می آموزد ، به او شخصیت می دهد و ظرفیت های او را در جهت انجام وظایف فردی و به عنوان عضو جامعه توسعه می بخشد « کوئن ـ بروس ، مبانی جامعه شناسی ، ترجمه غلام علی توسلی و رضا فاضل انتشارات سمت تهران . 1373»
برای نخستین بار در سیاست های کلان کشور و در سند چشم انداز ، مؤلفهی «سرمایه اجتماعی » به کار رفته است . در بند دوم سند چشم انداز ، جامعهی ایرانی در افق 20 ساله ، به عنوان کشوری متکی بر 0 سهم برتر منابع انسانی و ... ) سرمایه اجتماعی در تولید ملی معرفی شده است . سرمایه اجتماعی از مفاهیم نو پدید در حوزهی مطالعات اقتصادی و اجتماعی در سطح جهان و ایران است.
تعاریف سرمایه اجتماعی
سرمایه اجتماعی را به گونه ای متفاوت تعریف کرده اند :
مشارکت برای افزایش رفاه اجتماعی ، توانایی به دست آوردن منابع و دارایی ها از طریق شبکه های اجتماعی ، مجموعه شرایط و قواعد اخلاقی ـ اجتماعی و رفتاری که به طور ضمنی رفتار افراد را شکل می دهد ، شبکهای از روابط فردی و گروهی ، شبکه اجتماعی و ارزشمندی آن و سود بری از آن ، مادهی خام جامعهی مدتی که از تعامل روز مرهی افراد به دست می آید ، درک هنجارها و ارزش های مشترک برخواسته از شبکه اجتماعی ، نهادها ، روابط و هنجارهایی که کیفیت و کمیت کشش و واکنشهای اجتماعی در جامعه را شکل می دهند .
سرمایهی اجتماعی در ایران
اگر معیارهای سرمایه اجتماعی هم چون اعتماد و میزان آن بین شهروندان و حکومت و نهادهای بر آمده از آن ، احساس امنیت ، پای بندی حکومت به قانون و مقررات و احترام به یکدیگر ، احساس وفاداری به کشور ، تفکر عقلانی ، نظم پذیری ، کارآمدی حکومت و تعاملات اجتماعی شامل : روابط همسایگی روابط خویشاوندی ، روابط دوستی ، روابط کاری و ... در نظر بگیریم و در انقلاب اسلامی و جامعهی ایران پی جویی کنیم .
حضور و تأثیر آن را در چرخهی سیاسی کشور به خوبی احساس خواهیم کرد .
از جمله عناصر مهم سرمایه ی اجتماعی ، اعتماد و مشارکت است . اعتماد مردم به یکدیگر ، اعتماد مردم به حکومت و نهادهای اصلی جامعه ، اعتماد نهادهای مذکور به یکدیگر و اعتماد حکومت و این نهادها به مردم ، وجوه متفاوت اعتماد اجتماعی را شکل می دهند .
از سوی دیگر ، درست کاری ، صداقت ، وفاداری به عهد ، انصاف و عدالت ، ارزش های اعتماد آفرین هستند ، آزادی فعالیت مدنی ، بسته نبودن راه و تشکیل نهادهای مستقل از قدرت و حجیم نبودن دولت نیز محرکت مشارکت عمومی است .
سرمایه اجتماعی دو وجه یا دو نوع دارد :
سرمایه اجتماعی درون گروهی ( مثل خانواده ) و سرمایه اجتماعی برون گروهی .
برخی از جامعه شناسان در ایران در قالب هیئت های خود جوش مذهبی خود را نمایان می سازد . تشکیل هیئت های عزاداری و کمک به زلزله زدگان ، آسیب دیدگان و غیره ، از جمله این موارد است .
در شرایط غیر از مواقع اضطراری و یا خاص . سرمایه اجتماعی در جامعه که رنگ می شود و در بسیاری از موارد دیده نمی شود . در ایران شکل مدنی سرمایه اجتماعی به صورت کم رنگ به چشم می خورد .
میزان اعتماد افراد در درون خانواده ها و آشنایان ، بیشتر از میزان اعتماد آنها به نهادها و ارگان های دولتی است ، علاوه بر آن ، میزان مشارکت غیر رسمی افراد در کارها ، مثل شرکت در انجمن های خیریه و هیئت های مذهبی ، دید و بازدیدها و همین طور حضور یکپارچه مردم در دفاع مقدس بیشتر از میزان مشارکت رسمی افراد در کارهایی مثل شرکت انتخابات ، برعهده گرفتن مسئولیت رسمی و ... است .
شاید بتوان چنین نتیجه گیری کرد که میزان سرمایه درون گروهی در ایران بیشتر از میزان سرمایه برون گروهی است . میزان همدلی و همکاری برون گروهی مردم که در دفاع مقدس و زلزله بم نشان داد شد . بسیار ماندگار بود و جامعه ما بیشتر شاهد نوعی همکاری و تعاون خود جوش به صورت هیئت های غیر رسمی بود نقش سرمایهی اجتماعی در پیروزی انقلاب اسلامی ایران آن چنان که در تعریف های گوناگون سرمایه اجتماعی نشان دادیم .
سرمایه اجتماعی را می توان حاصل پدیدههای اعتماد متقابل به تعاون اجتماعی متقابل ، گروه های اجتماعی ، احساس هویت جمعی و گروهی ، احساس وجود تصویری مشترک از آینده و کار گروهی در یک نظام اجتماعی دانست .
مرور حضور یکپارچه مردم در اوج شکل گیری انقلاب اسلامی ، در تمام نقاط میهن پهناور مان ، در سایه رهبری هوشمند و عالمانه ی حضرت امام خمینی (ره) و با نقش فعال روحانیت مبارز و آگاه ، نشان می دهد مردم به اعتماد و تعامل اجتماعی متقابل ، دست در دست یکدیگر و با فراموش کردن تمام اختلافات ریز و درشت در تمام جنبه های حیات اجتماعی ، سیاسی ، فرهنگی و مذهبی ، یکدل و یکصدا و بی تردید « امت واحده » بودند ، اتحاد بی شائبه مردم که جملگی یک شعار را زمزمه می کردند و یک هدف مشترک ، یعنی استقرار اندیشه و حکومت اسلامی از یک سوء و و سرنگونی رژیم پادشاهی دست نشانده را از سوی دیگر تعقیب می کردند ، به پیروزی انقلاب اسلامی منجر شد . به اعتراف تمام مفسرین انقلاب های بزرگ دنیا ، همین وحدت کلمه و احساس هویت جمعی و گروهی در کنار عوامل مهم دیگر پیروزی انقلاب سال 1357 را رقم زد . این بدان معناست که مردم از سرمایه اجتماعی خود در استقرار نظام جمهوری اسلامی بهرههای فراوان بردهاند . از همان لحظات اولیهی پیروزی انقلاب اسلامی ، قدرت های استعماری در پی انحراف این حرکت اصیل و الهی که بر پایهی فطرت اصیل و آزادی خواه ملت این استوار بود . بر آمدند . ترور فرزانگانی هم چون : استاد شهید مطهری ،شهدای مهراب ، شهید آیت الله دکتر بهشتی ، شهید رجایی ، شهید با هنر ، شهیدان والا مقام حزب جمهوری اسلامی و...تحمیل جنگ هشت ساله در سال دوم انقلاب و توطئه های بسیار دیگر نتوانست به این انقلاب خدشهی جبران ناپذیر وارد آورد .
مردم فهیم ما به همان وحدت کلمه و به پاس داشت انگیزه های اول شکل گیری و پیروزی انقلاب اسلامی به اعتراف تحلیل گران امروز دنیا در مقابل تمام قدرت های زورگو و زیاد خواه ایستادند و از جنگ تحمیلی و ده ها خیانت دیگر دشمنان داخلی و خارجی ، سرافراز و پیروز بیرون آمدند.
انقلاب اسلامی در این مقطع حساس و سرنوشت ساز بهره های فراوانی از سرمایه ی اجتماعی برد . امروز کشور ما به گونه متمایزتری در عرصه های داخلی و بین المللی می درخشد . این مردم به همراه دولت مردان دلسوز بودند که نقش شگفت انگیزی در اتحاد جامعه و تشکیل و تقویت سرمایه اجتماعی به عهده نظام جمهوری اسلامی مرهون یکی از مهمترین عوامل تداوم و پایداری خود ، یعنی حمایت های مردمی و به تعبیر امروزین توسعه ی سرمایه اجتماعی است .
سرمایه ی اجتماعی در جامعه
سرمایه اجتماعی زمانی در جامعه وجود دارد که فرد بزرگسالی در جامعه به فعالیت های فرزند شخص دیگری ، علاقه نشان دهد .
گاهی این علاقه می تواند به صورت همدردی و گوش دادن به صحبت های جوانان باشد .
سازمان های مذهبی به دلیل ارتباط نزدیکی که بین جوانان ایجاد می کنند .گرایش جوانان را به سمت رفتارهای معقول تداوم می بخشند . از این رو ، گرایش به تشکل های مذهبی که این ارتباطات را تسهیل می کنند و پیوند و اعتماد بیشتری بین جوانان به وجود می آورد .
می تواند به عنوان یک سرمایه اجتماعی ارزشمند تلقی شود و بر اساس آن می توان به روابط اجتماعی سالم نزدیکتر شد . پس تشکل های محدود دانش آموزی که در آن ها ، آموزه های رفتار دینی شکل می گیرند ، و تقویت می شوند ، سرمایه ی اجتماعی بزرگی برای همگان و بویژه نسل جوان هستند .
جایگاه سرمایه اجتماعی در آموزش و پرورش
در این جا منظور ما از سرمایه ی اجتماعی ، منابع و امکانات اجتماعی است که دانش آموزان در خارج از مدرسه ،یعنی در محیط خانواده یا اجتماع ، به آن ها دست رسی دارند ، این منابع و امکانات ، همانند دیگر شکل های سرمایه ، کمک مؤثری برای آموزش و پرورش محصلان محسوب می شوند ، سرمایه ی اجتماعی در پرورش دانش آموزان عبارتست از هنجارها ، شبکه های اجتماعی و روابط بین بزرگسالان و دانش آموزان که در امر رشد آنان مؤثرند ، سرمایه ی اجتماعی ، هم در محیط خانواده و هم در اجتماع ، وجود دارد .
وجود سرمایه ی اجتماعی در خارج از خانواده برای دانش آموزانی که فاقد سرمایه ی اجتماعی فراوان در خانواده اند ، بسیار ارزشمند است ، برای مثال : سازمان ها و نهاد های مذهبی ، از جمله نهاد هایی هستند که در آن ها دانش آموزان امکان دست رسی به سرمایه ی اجتماعی را دارند .
زمانی مدارس می توانند از سرمایه ی اجتماعی غنی برخوردار باشند که روابط اجتماعی موجود در آن ها ، از یک سو دانش آموزان را به چالش فکری و علمی بکشد و از دیگر سوی ، حمایت اجتماعی فراوانی برای دانش آموزان فراهم کند ، این نوع روابط اجتماعی بر رفتار دانش آموز و عملکرد او تأثیر مثبت فراوانی خواهد داشت .
سرمایه ی اجتماعی از طریق برخی از سازوکارها بر عملکرد تحصیلی دانش آموزان تأثیر می گذارد از جمله :
- رابطه ی بین والدین و فرزند که متأثر از عواملی چون حضور فیزیکی والدین در خانه و میزان توجه ، علاقه و تشویق والدین است .
- نوع رابطه مادر و پدر با یکدیگر و رابطه آن ها با مدرسه .
- آرزوهای تحصیلی و شغلی که بخش عمده ایی ا این آرزوها از طریق شبکه های اجتماعی به افراد منتقل می شوند .
انسان ها از طریق برقراری رابطه با یکدیگر و حفظ این روابط در طول زمان ، به انجام کارهایی قادرند که یا به تنهایی از عهده ی انجام دادن آن ها برنخواهد آمد و یا با دشواری فراوان قادر خواهند بود . ولی باید توجه داشت که برقراری رابطه بین انسان ها از طریق مجموعه ای از شبکه های اجتماعی صورت می گیرد .
این شبکه ها منابعی هستند که به تشکیل سرمایه ی اجتماعی منجر می شوند ، سرمایه ی اجتماعی که در خصوص دانش آموزان کارکردهای مؤثری ، از جمله در زمینه ی جامعه پذیری سیاسی ، دارد .
آموزش و پرورش و جامعه پذیری سیاسی
هدف آموزش و پرورش تنها این نیست که افراد را برای کار و تخصص های لازم ، برای تأمین زندگی شان در جامعه و بر آوردن نیازی از نیاز های اجتماعی آماده کند ، بلکه دولت ، افزون بر آن باید شهروندان را از دید اجتماعی و سیاسی پرورش دهد و احساس و روحیه ی همبستگی ملی ، اجتماعی و جهانی را در آنان بالا برد . به بیان ساده تر ، ایجاد روحیه ی همکاری اجتماعی در کشور ، از وظیفه های اساسی دولت است و پایدار ساختن آن ، تنها از راه آموزش و پرورش شدنی است .
( ابوالحمد – 1365 )
در تعریف جامعه پذیری سیاسی گفته می شود ، فرایندی است که از طریق آن ، جامعه ، گرایش ها ، نگرش ها ، دانش ها و معیار های سیاسی خود را از نسلی به نسل دیگر ی منتقل می کنند .
به عبارت دیگر در جامعه پذیری سیاسی ، شیوه انتقال فرهنگ سیاسی جامعه از نسلی به نسل دیگر مطرح است . منظور از فرهنگ سیاسی ، توزیع الگوهای جهت گیری نسبت به موضوعات سیاسی در میان اعضای جامعه است . این جهت گیری ها عبارتند از : آگاهی فرد از نظام سیاسی و باور به نظام و نقش های آن ، جهت گیری عاطفی نسبت به نظام سیاسی و نیز قضاوت در مورد موضوعات سیاسی .
جامعه پذیری سیاسی یکی از راه هایی است که نظام سیاسی به حمایت از خود و حفظ خویش اقدام می کند و برای بقای خود ، انتظارات حمایتی را در میان اعضای خود رشد می دهد . هر نظام سیاسی می کوشد ، آن دسته از نظرات و رفتارهایی را که در جهت تداوم نظام سیاسی جامعه هستند ، به اعضای خود و به خصوص به نسل جوان القا کند .
اگر چه فرایند جامعه پذیری سیاسی سبب تقویت وضع موجود می شود ، اما فرایند جامعه پذیری می تواند وسیله ی بروز تغییرات اجتماعی و سیاسی نیز باشد . برای این منظور ، باید در جریان جامعه پذیری سیاسی – احساس توانمندی و تفکر انتقادی نیز به دانش آموزان آموزش داده شود .
جامعه پذیری سیاسی تمام یادگیری های سیاسی را شامل می شود ، نه تنها یادگیری های سیاسی صریح ، بلکه آن دسته از رفتارهایی که ظاهراً غیر سیاسی هستند ولی بر رفتار سیاسی اثر می گذارند در این راستا از دو جامعه پذیری سیاسی پنهان و آشکار سخن گفته شده است .
جامعه پذیری سیاسی پنهان ، نوعی یادگیری غیر سیاسی است .که به طرق متفاوت بر حوزه سیاست اثر می گذارد .
جامعه پذیری سیاسی آشکار ، عبارت از انتقال صریح و تعمدی اطلاعات ارزش ها ، نگرش ها و احساسات سیاسی است .
جامعه پذیری سیاسی ، که به واسطه ی آن ، فرد از جهان سیاسی خود آگاهی می یابد و نحوه ی فهم حوادث سیاسی و نحوه ی قضاوت در مورد آن ها را کسب می کند .
رشد جامعه پذیری سیاسی در دانش آموزان
رفتار سیاسی ، رفتاری آموزشی است که طی زمان آموخته می شود ، تمایلات و آمادگی های روانی لازم برای یادگیری سیاسی تا سنین 12تا13 سالگی به خوبی در افراد تثبیت می شود و تا پایان دبیرستان ، منش سیاسی فرد تا حدود زیاذی شکل می گیرد . اطلاعات دانش آموزان در مراحل ابتدایی تحصیل ، در مورد نهاد های سیاسی ، با آگاهی از نام تعدادی از شخصیت ها و مقامات برجسته مثل رییس جمهور آغاز می شود و سپس به تدریج آگاهی از وظایف این مقامات ، شروع به رشد می کند . هم چنین در بعد عاطفی ، محصلان در مراحل اولیه ، حالت عاطفی و همدردی زیادی نسبت به حکومت دارند و نگاه آنان به رهبران سیاسی در مقایسه با افراد بزرگ سال بسیار خوش بینانه و مثبت است . ولی بعد ها با افزایش سن ، از این مهر و علاقه کاسته می شود و به موازات آن ، ازخود بیگانگی سیاسی افزایش می یابد که نتیجه ی آن می تواند بی تفاوتی سیاسی یا ورود به جرگه ی مخالفان سیاسی باشد .
فرآیند جامعه پذیری سیاسی ، رابطه متقابل بین فرد و نظام سیاسی را توسعه می بخشد ، بدین معنی که هر یک از طرفین در ارتباط با طرف دیگر ، دارای برخورد حقوق و تکالیف است . برای این فرآیند الگوهای متفاوتی ارائه شدهاند :
- براساس الگوی انباشت .
اگر در مراحل ابتدایی دانش آموزان در معرفی نمادها ، ایدهها و نگرش ها قرار گیرند . آن ها را جذب و انباشت می کنند .
این الگو برای نقش و فهم نقش مدرسه در به وجود آوردن انبوهی از دانش و شناخت در مورد فرآیند های حکومتی اهمیت دارد .
- در الگوی همانندی
فرض بر این است که کودک از رفتارهای والدین خود تقلید می کند و این موضوعات تأثیری زیادی بر جهت گیری ها و ترجیحات دوران بلوغ خواهد داشت . اما وقتی کودک وارد مدرسه می شود ، تقلید از معلم اهمیت می یابد و نیز گروه همسالان هم به گروه مرجع او تبدیل می شوند.
- براساس الگوی انتقال نقش
کودکان برای شکل دهی به نگرش های خود نسبت به نظام سیاسی که تجربهی مستقیم چندانی از آن ندارند . به تجربیات قبلی خود اعتماد می کنند . در حقیقت کودک نقشی را که با آن آشناست به عهده می گیرد و سپس رفتاری متناسب یا این نقش را به قلمرو نظام سیاسی انتقال و تعمیم می دهد .
- الگوی شناختی ـ رشدی
الگوی شناختی ـ رشدی به این مفهوم است که به موازات کاهش تمایل کودک برای نگرش شخصی و خود مدارانه نسبت به امور ، توانایی اش برای توجه به ابعاد پیچیده ی جهان اجتماعی افزایش می یابد . با رشد توانایی های شناختی کودک ، مدرسه می تواند از تعلیمات صریح استفاده کند و به دانش آموزان خود اطلاعاتی دربارهی ساختار حکومت ملی ارائه دهد تا کم کم ، تصورات سیاسی آنان عمق و وضوح بیشتری یابند و توانایی ارزیابی واقعی تر سیاست ، حکومت و نمادهای اقتدار سیاسی را به دست آورند .
(شارع پور ، 1387)
نقش مدرسه در جامعه پذیری سیاسی
مدرسه و آموزش و پرورش عامل مستقیم جامعه پذیری سیاسی هستند و پیام های سیاسی را به طور صریح منتقل می سازند ، مدرسه مسئول آموزش و انتقال ارزش هایی نظیر تساهل و تسامح ، احترام به حقیقت ، عدالت و شأن انسانی است .
از این ارزش ها برای جهت دهی به رفتار سیاسی استفاده می شود . یاد گیری این ارزشها در مدرسه ، به برنامه های اجباری تعلیمات اجتماعی و مدنی محدود نیست .
دانش آموزان این ارزش ها را از سازمان مدرسه و فضای اجتماعی آن نیز قرار می گیرند .
لذا در این جا ، بحث انتقال مستقیم ارزش ها و هنجارها از طریق محتوای کتاب های درسی و نظرات سیاسی معلمان و نیز ، انتقال غیر مستقیم ارز شها ، هنجارها و نگرش ها از طریق تعمیم تجربیات ناشی از ماهیت ساختار اقتدار در مدرسه مطرح می شود .
برخی برنامه های درسی نظیر علوم اجتماعی ـ ادبیات و تاریخ ، بیشترین پیوند را با آموزش شهروندی و سیاسی دارند ، این درس ها به منظور افزایش شناخت و دانش سیاسی دانش آموزان طراحی می شوند و درصددند ، نوعی حس وفاداری ملی ایجاد کنند .
کتاب های علوم اجتماعی به دو قلمرو توجه دارند :
- فرآیندها و نهادهای سیاسی مثل قانون اساسی ، قوای سه گانهی حکومتی ، افکار عمومی ، احزاب سیاسی و مانند آن .
- مفاهیم شهروندی مثل قانون گرایی ، آزادی ، همکاری ، مشارکت ، برابری فرصت و ...
طرح چنین موضوعاتی در منابع درسی ، جای تردیدی برای محققان باقی نمی گذارد که آموزش و پرورش رسمی ، کارگذار اصل و قانونی در فرآیند جامعه پذیری سیاسی است .
در حقیقت فرد از مجرای مدرسه وارد جریان حیات سیاسی می شود . و نقش مدارس در جامعه پذیری سیاسی در کشورهای در حال توسعه خیلی پر رنگ تر است .
جهت گیری های سیاسی که غالباً در طول سالهای تحصیل در مدرسه آموخته می شوند ، تأثیر بسیار زیادی بر رفتار سیاسی فرد دارند تا جهت گیری هایی که فرد در مراحل بعدی زندگی خود آن ها را می آموزد .
اما باید توجه داشت که محتوای برنامه های درسی زمانی در انتقال ارزش ها مؤثر است که کلاس درس و مدرسه این ارزش ها را به خوبی تقویت کنند چرا که محصلان از آن چه در مدرسه تجربه می کنند .
و از الگوهایی که در آن جا می بینند ، بیشتر یاد می گیرند . تا از آن چه در مدرسه به آن ها گفته می شود .
زمانی که محصل در بحث های کلاسی مشارکت کند و به ابراز عقاید و باورهای خود تشویق شود ، احساس توانمندی اجتماعی وی ، سطح علاقهاش به مشارکت ، و هم چنین سطح دانش او افزایش می یابد .
(شارع پور ، 1387 )
لذا یکی از اهداف بلند مدت اصلاحات آموزشی این است که کلاس درس محلی برای آموزش فعالانه دانش آموزان باشد ، نه دریافت منفعلانه اطلاعات .
فرسایش سرمایهی اجتماعی
به همهی محاسنی که سرمایهی اجتماعی دارد ممکن است با فرسایش روبرو شود . رشد سرمایه انسانی درون خانواده بسیار زیاد شده است . به گونهای که سطح تحصیلات دائماً در حال افزایش است . ولی به موازات رشد سرمایهی انسانی والدین .
سرمایه ی اجتماعی که شاخص آن حضور بزرگ سالان در خانواده و میزان تبادل موضوعلات علمی ، اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی بین والدین و کودکان است ، رو به کاهش می رود .
( شارع پور ، 1383 ، 243 )
نکته دیگری که در ارتباط با فرسایش سرمایه ی اجتماعی قابل بررسی است . گذار جوامع از سنتی به مدرن ، به خصوص وقتی که خصلت درون زا و مناسب خود را ندارد . است . که سرمایهی اجتماعی جامعه را دچار فرسایش می کند .
جوامع سنتی غالباً دارای سطح بالایی از سرمایه ی اجتماعی و سرمایه ی سازمانی هستند . هر چند این سرمایه ممکن است به گونهی نباشد که برای تسهیل تغییر لازم است ، اما در فرآیند تجدد گرایی ، این سرمایهی اجتماعی و سازمانی غالباً تضعیف می شود . یا از میان می رود . اگر فرآیند تخریب پیش از ایجاد سرمایهی جدید اجتماعی و سازمانی روی دهد . جامعه از ساختار های ضروری و فضای اخلاقی که لازمهی کارکرد بهینهی آن است ، محروم می شود .
نتیجه گیری
در میان انواع سرمایه ها ، سرمایه اجتماعی نقش اساسی در شکل گیری هویت و شخصیت اجتماعی دانش آموزان دارد .
سرمایه اجتماعی را بعنوان شبکه از هنجارهای اجتماعی برمبنای مشارکت ، تعاون و همکاری دانستهایم که ظهور و بروز آن ، به ویژه در دوران نوجوانی و جوانی و در قالب جامعه پذیری سیاسی بیش از پیش پایه گذاری می شود .
آموزش و پرورش رسمی در این میان ، به عنوان کارگزار اصلی و کانونی در فرآیند جامعه پذیری سیاسی تلقی می شود . با این حال تجربه دانش آموز در روابط اجتماعی بیش از آموختههای مستقیم او در سایهی آموزش ، مؤثر است و از الگوهای که در مدرسه می بیند ، بیشتر از آن چه که در همین مدرسه به او گفته می شود ، می آموزد ، از این منظر یکی از ابعاد مهم اصلاحات در آموزش و پرورش کشور ، توجه خاص و مؤثر به فرآیند جامعه پذیری دانش آموزان و انتقال جدی آن به این نسل است . بدون آن که جهت گیری های سیاسی و جناحی بتوانند ، در آن نفوذ کنند ، در واقع می باید جامعه پذیری را به عنوان سرمایهی اجتماعی در فرآیند آموزش و پرورش تلقی کرد . و به گونهی کاربردی و عملی آن را در سطوح متفاوت دانش آموزان به کار گرفت .
منابع
1- بیرو ، آلن ، فرهنگ علوم اجتماعی ، ترجمه باقر ساروخانی ، انتشارات کیهان ، تهران ، 1370 .
2- کوئن ، بروس ، مبانی جامعه شناسی ، ترجمه غلامعلی توسلی و رضا فاضل ، انتشارات سمت ، تهران 1373 .
3- شارع پور ، محمود ، جامعه شناسی آموزش و پرورش ، انتشارات سمت ، تهران 1387
4- روشه ، گی ، کنش اجتماعی ، ترجمهی هما زنجانی ، انتشارات آستان قدس رضوی ـ مشهد ، 1367 .
5- ابو الحمد ، عبدالحمید ، مبانی سیاست ، (ج 1 ) ، انتشارات توس ، تهران چاپ سوم ، 1365 .